Başkanlık Sistemi

Öğr. Gör. Ahmet Yaşar ZENGİN

11-05-2015 07:00


Uzun bir aradan sonra ilham kaynağımız olan yemek masasında değerli akademisyenler ve siyaset bilimciler ile başkanlık sistemini konuştuk hem de özlem giderdik. Çaylarımızı yudumlarken de başkanlık sistemini anlamaya çalıştık.

Değerli hocalarım, seçimler yaklaştı. Her partinin bir projesi vardır. En önemli proje olarak başkanlık sistemidir. Başkanlık sisteminin ne olduğunu bilen aydınlar, yazar-çizerler ve siyasetçiler başkanlık sistemini getirmeyiz diye feryat ediyorlar. Ama başkanlık sisteminin içeriğini anlatmıyor. Başkanlık sisteminin, parlamenter sistemden şu şu yönden farklıdır veya benzer yönü yoktur gibi bir açıklama da yapılmıyor. Başkanlık sistemini savunanlar ise sistem tıkandı bu araba artık hizmet yapamıyor her şey yavaş gidiyor. Başkanlık sisteminin özellikleri ve avantajları konusunda bir şeyler ifade ederek başkanlık sistemine geçilmelidir deniliyor. Bu açıklamalar tek taraftan yapıldığı için taraflı açıklama olarak düşünülüyor. Sayın Arkadaşım,  sistemler üzerinde araştırmalar yaptın, siyasetle uğraştın bu nedenle başkanlık sisteminin ne olduğunu bize anlatabilir misin?

Değerli arkadaşlarım, yasama, yürütme ve yargı organları arasında kesin bir ayrıma ve dengeye dayanan, yasama ve yargı organlarının demokratik denetimi içinde, yürütmenin iktidar imkânlarını genişleten bir hükümet sistemidir. Başkanlık sistemi, Başkanlık hükümeti sistemi olarak da adlandırılmaktadır.

Bu tanım çerçevesinde dünyada hepsi birbirinden farklı, kendi tarihi, sosyolojik ve siyasal şartlarının ürünü olan başkanlık rejimleri hali hazırda vardır.

Başkanlık sistemiyle yönetilen ülkeler genellikle cumhuriyet olduğu için devlet başkanları Türkçede cumhurbaşkanı olarak adlandırılır: İran Cumhurbaşkanı, Güney Kore Cumhurbaşkanı gibi. Yalnız Amerika Birleşik Devletleri de bir cumhuriyet olmasına rağmen, ülkenin resmî adında cumhuriyet geçmemesi sebebiyle ABD cumhurbaşkanı çoğunlukla sadece başkan olarak adlandırılır.

Başkanlık sistemininim en tanımlayıcı özelliği yürütmenin nasıl ve ne şekilde seçildiğidir. Başkanlık sistemini parlamenter sistemden ayıran temel özellik, yürütme organının biçimi ve rolü ile ilişkilidir ve parlamenter sistemden farklı olarak, başkanlık sisteminde yürütme organı ile yasama organı iç içe değildir.

Başkanlık Sisteminin Özellikleri

1. Devlet başkanı yasa önermez.   Yasama organının (parlamento) yaptığı yasaları veto etme hakkına sahiptir. Buna rağmen yasama organı çoğunluk esasına göre vetoyu iptal edebilir.

2. Başkan, halk tarafından doğrudan belirli bir süre için seçilir.  Parlamento söz konusu olan süreyi kısaltamaz veya fesh edemez.

3. Başkanlık süresi bellidir. Seçimler belirlenen tarihlerde yapılır. Güvensizlik oyu ile hükûmet düşürülüp erken seçime gidilemez.

4.  Bazı ülkelerde devlet başkanının kanunları ihlal ettiği durumlarda  meclis soruşturmasıyla erken seçimlere gidilmesi şeklinde istisnalar da vardır.

5. Hükümet üyeleri başkan tarafından seçilir ve azledilir. Başkan, hükümet üyelerinin düşüncelerine uymak zorunda değildir. Hükümet üyeleri yasama organı içinden başkan tarafından seçilebilir ancak seçildikten sonra yasama organı üyeliklerini sürdüremezler.

6. Başkanlık sisteminde devlet başkanının bakanlar kurulu için önerdiği adaylar ve hâkimler yasama organı tarafından onaylanır.

7. Devlet başkanı; kabine üyeleri, ordu veya yürütme erkinin herhangi bir çalışanını doğrudan yönetme hakkına sahiptir. Fakat hâkimleri fesh etme veya emir verme gibi bir yetkisi yoktur.

8. Yürütme erki tektir. Kabine üyeleri devlet başkanıyla birlikte çalışır ve yürütme ile yasama organlarının ilkelerini tatbik etmek zorundadırlar.

9. Kuvvetler ayrılığı kesin bir biçimde uygulanır. Devlet organlarının eşgüdüm içinde aksamadan çalışması için fren ve denge sistemiyle organların yetki ve güç suiistimali engellenir.

10. Devlet başkanı, hükümet başkanı ayrımı yoktur.

11. Başkan görevi ile ilgili işlerden dolayı sorumsuzdur.

12. Yasama ve yürütmenin ayrıldığı yönetimlerde suçtan hüküm giymiş mahkûm ve suçluları affetme veya cezalarını hafifletme genelde devlet başkanının elindedir.


Parlamenter Sistem İle Başkanlık Sisteminin Farkları

1. Başkanlık sisteminde yasama ve yürütmenin birbirinden ayrılması; her iki birimin birbirini karşılıklı denetler.  Parlamenter sistemde yürütme ve yasama birlikte hareket ettiğinden karşılıklı olarak birbirlerinin eleştirisini yapmaları çok nadir görülür. Yasamanın yürütmeyi durdurması güvensizlik oyu ile olur.

2. Başkanlık sisteminin sorunlara parlamenter sistemden daha hızlı çözüm üretir. Parlamenter sisteminde başbakan karar alacağı zaman yasama meclisinin desteğine ihtiyaç duyar. Başkanlık sisteminde cumhurbaşkanı yasama meclisine daha az bağlıdır.

3. Başkanlık sisteminde, yürütme organını temsil eden cumhurbaşkanının yasama organını fesh etme yetkisi olmadığı gibi yasama organının da cumhurbaşkanını güvensizlik oyu ile düşürme yetkisi bulunmamaktadır. Bu nedenle iki organın da görev süreleri bellidir ve bu anlamda bir istikrardan söz edilebilir.

4.  Parlamenter sistemin birden fazla partiden oluştuğu ve hükûmetin koalisyon ile kurulmaya zorlandığı durumlarda hükûmeti oluşturan herhangi bir parti koalisyonu her an terk etmekle tehdit edebilir.


Başkanlık sisteminin avantajları

1. Doğrudan yetki: Başkanlık sisteminde cumhurbaşkanı doğrudan halk tarafından seçilir. Bazılarına göre bu; devlet başkanının gücünü dolaylı yollardan göreve getirilen liderlere kıyasla daha meşru kılar. ABD'de devlet başkanı halk oylamasından hemen sonra toplanan seçiciler kurulu tarafından seçilir.

2. Kuvvetler ayrılığı: Başkanlık sisteminde, başkanlık ve yasama meclisi vardır. Bu sistemin destekçilerine göre;  her iki birim birbirini karşılıklı olarak denetler suiistimalin önüne geçer.

3. Hızlı karar mekanizması: Güçlü yetkilerle donatılmış bir cumhurbaşkanı değişiklikleri öncelikle işleme koyar. Fakat bunun yanında bazılarına göre kuvvetler ayrılığı sistemi yavaşlatır.

4. İstikrar:  Sabit bir görev süresi olan devlet başkanı her an değişebilecek bir başbakana kıyasla daha istikrarlı bir ortam temin edebilir.

5. Yerel yönetimler: Yerel yönetimler başkanlık sistemi gibi şekillendirilebilir. Amerika Birleşik Devletleri'nin bütün eyaletleri başkanlık sistemini kullanır. Japonya'da hükûmet parlamenter sistemi kullanır fakat yerel yönetimler yerel kurullarca seçilen vali ve başkanlarca yönetilir. Bu demektir ki başkanlık yönetiminde yerel yönetimler parlamenter sistemine göre yönetilebilir.

Sayın Arkadaşım, masamızı şereflendirdiniz, engin bilginizden ve tecrübenizden istifade ettik. Teşekkür ederim, saygılarımla…

YORUMLAR
Henüz Yorum Yok !
Diğer Yazıları
1
Burak Tahir Bilici
Mevlüt Yiğit
Öğr. Gör. Ahmet Yaşar ZENGİN